Bài tập chuỗi kích thước dung sai

Chương 5 chuỗi kích thước + chương 6 ghi kích thước cho các bản vẽ chi tiết máy

Bạn đang xem bản rút gọn của tài liệu. Xem và tải ngay bản đầy đủ của tài liệu tại đây (774.57 KB, 16 trang )

CHƯƠNG 5
CHUỖI KÍCH THƯỚC
5.1 Các khái niệm cơ bản:
5.1.1 Chuỗi kích thước:
Chuỗi kích thước là một tập hợp các kích thước có quan hệ lẫn nhau tạo thành
một vòng kín và xác đònh các bề mặt ( hoặc đường tâm) của một hoặc một số chi tiết.
Như vậy để hình thành chuỗi kích thước phải có 2 điều kiện : các kích thước quan hệ
nối tiếp nhau và tạo thành vòng kín. Dựa vào khái niệm trên ta đưa ra 3 ví dụ chuỗi
kích thước (hình 5.1)
Chuỗi kích thước có nhiều loại, trong kỹ thuật chúng phân thành hai loại:
- Chuỗi kích thước chi tiết : các kích thước của chuỗi còn gọi là khâu, thuộc về
một chi tiết, như chuỗi hình 5.1a và 5.1c.
- Chuỗi kích thước lắp: các khâu của chuỗi là kích thước các chi tiết khác nhau
lắp ghép trong bộ phận máy hoặc máy, như chuỗi hình 5.1b.
Về mặt hình học, người ta có thể phân loại chuỗi thành : chuỗi đường thẳng, chuỗi mặt
phẳng và chuỗi không gian. Ví dụ như chuỗi đường thẳng- các khâu của chuỗi song
song với nhau mằm trong một mặt phẳng hoặc trong những mặt phẳng song song với
nhau, như chuỗi 5.1a, 5.1b.
5.1.2 Khâu (kích thước của chuỗi):
Dựa vào đặc tính các khâu ta phân loại:
- Khâu thành phần, A
i
: là khâu mà kích thước của chúng do quá trình gia công
quyết đònh và không phụ thuộc lẫn nhau.
- Khâu khép kín, : là khâu mà kích thước của nó hoàn toàn phụ thuộc vào kích
thước của khâu thành phần. Trong quá trình gia công và lắp ráp thì khâu khép
kín không được thực hiện trực tiếp, mà nó là kết quả của sự thực hiện các khâu
thành phần, nghóa là nó được hình thành cuối cùng trong trình tự công nghệ, ví
dụ: chuỗi hình 5.1b thì các khâu A
1
A


2
A
3
A
4
là các khâu thành phần, chúng
được thực hiện trực tiếp khi gia công các chi tiết 1, 2, 3, 4 và độc lập với nhau.
Khe hở A
5
là khâu khép kín, nó được hình thành sau khi lắp các chi tiết thành
bộ phận lắp. Kích thước của khâu khép kín A

= A5 hoàn toàn phụ thuộc vào
các kích thước A
1
A
2
A
3
A
4
của các chi tiết tham gia lắp ghép.
- Cũng tương tự như trên, trong chuỗi hình 5.1a muốn phân biệt khâu thành phần
và khâu khép kín, ta phải dựa vào trình tự công nghệ gia công: khâu nào hình
thành cuối cùng trong trình tự công nghệ, ví dụ nếu ta gia công A
2
rồi A
1
thì A
3

sẽ hình thành và hoàn toàn phụ thuộc vào A
2
, A
1
nên A
3
là khâu khép kín. Nếu
ta thay đổi trình tự công nghệ thì khâu khép kín cũng thay đổi. Trong một chuỗi
chỉ có một khâu khép kín, A

, còn lại là các khâu thành phần, A
i
.
- Trong các khâu thành phần còn chia ra:
+ Khâu thành phần tăng (khâu tăng): là khâu mà khi ta tăng hoặc giảm kích
thước của nó thì kích thước khâu khép kín cũng tăng hay giảm theo.
+ Khâu thành phần giảm (khâu giảm): là khâu mà khi ta tăng hoặc giảm
kích thước của nó thì ngược lại, nghóa là khâu khép kín lại giảm hoặc tăng.
Ví dụ chuỗi hình 5.1b với A
5
là khâu khép kín thì A
1
là khâu tăng còn A
2
, A
3
,
A
4
là khâu giảm.

5.2 Giải chuỗi kích thước :
5.2.1 Bài toán chuỗi và phương trình cơ bản của chuỗi kích thước:
Khi giải chuỗi kích thước, thường phải giải 2 loại bài toán sau:
- Bài toán 1: với kích thước, sai lệch giới hạn và dung sai đã cho của các khâu
thành phần, A
i
, phải xác đònh kích thước sai lệch giới hạn và dung sai của khâu
khép kín A

. Ví du:ï với kích thước, sai lệch giới hạn và dung sai của các khâu
thành phần A
1
A
2
A
3
A
4
trong chuỗi kích thước hình 5.1b, cần phải xác đònh khe
hở A
5
(khâu khép kín ) là bao nhiêu.
Bài toán 1 thường được sử dụng để tính toán kiểm tra chuỗi kích thước.
- Bài toán 2: với kích thước và sai lệch giới hạn và dung sai đã cho của khâu
thành phần A
i
, cần xác đònh sai lệch giới hạn và dung sai của các khâu thành
phần A
i
. Như khi thiết kế bộ phận máy hoặc máy, xuất phát từ yêu cầu chung

của chúng (khâu khép kín ) ta cần tính toán xác đònh sai lệch giới hạn và dung
sai của các kích thước chi tiết (các khâu thành phần) lắp thành bộ phận máy và
máy ấy.
Bài toán 2 thường được sử dụng để tính toán thiết kế độ chính xác kích thước của
các chi tiết trong các bộ phận máy hoặc máy.
Muốn giải bài toán trên ta phải xác lập các công thức quan hệ về kích thước, sai
lệch giới hạn và dung sai giữa các khâu thành phần và khâu khép kín.
Để thuận tiện cho việc giải bài toán cề chuỗi kích thước, người ta thường sơ đồ hoá
chuỗi. Các chuỗi trên hình 5.1a, b, c được sơ đồ hóa thành các chuỗi trên hìn 5.2a, b, c.
- Quan hệ kích thước : từ ba sơ đồ chuỗi trên và với điều kiện khép kín chuỗi, ta
xác lập công thức quan hệ kích thước như sau:
o Chuỗi 1, hình 5.2a với A

= A
3
ta có : A

= A
3
= A
1
-A
2

o Chuỗi 2, hình 5.2b với A

= A
5
ta có : A


= A
5
= A
1
-A
2
-A
3
-A
4

o Chuỗi 3, hình 5.2c với A

= A
3
ta có : A

= A
3
= A
1
cosα +A
2
sinα
(trong đó A
1
cosα và A
2
sinα là hình chiếu của khâu A
1,

A
2
lên phương của khâu
khép kín A
3
)
Từ 3 trường hợp trên, ta đi đến công thức tổng quát sau:
A


= β
1
A
1
+ β
2
A
2
+ . . . + β
n
A
n

=
=
n
i
ii
A
1

A
β
Σ
(5.1)
Trong đó: n là số khâu thành phần của chuỗi:
β
i
là các hệ số ảnh hưởng, biểu thò mức độ ảnh hưởng của các
khâu thành phần đến khâu khép kín, β
i
có giá trò ±1 trong các chuỗi đường
thẳng (chuỗi 1, 2) và lấy giá trò +1 với các khâu tăng, và -1 với các khâu giảm.
Trong chuỗi phẳng như hình 5.2c với giá trò của β
i
có thể là sin hoặc cos của
một góc α nào đó và mang dấu (+) ở khâu tăng, mang dấu ( - ) ở khâu giảm.
Khi xác đònh khâu tăng và khâu giảm của chuỗi kích thước ta xét sơ đồ chuỗi như
là một vòng kín các véctơ kích thước nối tiếp nhau. Véctơ kích thước hoặc véctơ hình
chiếu của kích thước trên phương khâu khép kín mà ngược chiều với khâu khép kín thì
là khâu tăng, còn cùng chiều với khâu khép kín là khâu giảm.
Trong 1 chuỗi có n khâu thành phần, nếu ta đánh số thứ tự từ 1 đến m là các khâu
tăng, từ m + 1 đến n là khâu giảm (với m < n). Như vậy công thức (5.1) có thể viết
dưới dạng:

+==
=
n
mi
ii
n

i
ii
AA
11
A ||||
Σ
ββ
(5.2)
Với chuỗi đường thẳng ta có:

+==
=
n
mi
i
m
i
i
AA
11
A
Σ
với m < n (5.3)
Trên cơ sở phương trình cơ bản của chuỗi kích thước (5.3), xác lập các công thức
quan hệ về sai lệch giới hạn và dung sai giữa các khâu thành phần và khâu khép kín
để giải chuỗi kích thước đường thẳng.
5.2.2 Giải chuỗi kích thước bằng phương pháp đổi lẫn chức năng hoàn toàn.
Có nhiều phương pháp giải chuỗi kích thước, khi giải theo phương pháp này thì
dung sai của các khâu thành phần và khâu khép kín được tính sao cho chúng đảm bảo
tính đổi lẫn chức năng hoàn toàn. Theo công thức quan hệ (5.3) và để đảm bảo tính

đổi lẫn chức năng hoàn toàn thì khâu khép kín A


sẽ đạt giá trò lớn nhất A

max
, khi các
khâu thành phần tăng là lớn nhất A
i max
, các khâu thành phần giảm là nhỏ nhất A
i min
,
do đó:

+==
=
n
mi
i
m
i
i
AA
11
A
minmax
max
Σ
(5.4)
Cũng tương tự có giá trò bé nhất của khâu khép kín A


min
:

+==
=
n
mi
i
m
i
i
AA
11
A
maxmin
min
Σ
(5.50
Công thức quan hệ (5.4) và (5.5) chính là điều kiện giải chuỗi bằng phương pháp đổi
lẫn chức năng hoàn toàn. Từ 3 công thức quan hệ (5.3), (5.4) và (5.5) dễ dàng thiết lập
các công thức quan hệ về sai lệch giới hạn và dung sai để giải bài toán 1 và 2.
5.2.2.1 Giải bài toán 1: Biết kích thước sai lệch giới hạn và dung sai của các khâu
thành phần A
i
, tìm kích thước sai lệch giới hạn và dung sai của khâu khép kín.
- Dung sai khâu khép kín: từ các công thức (5.4) và (5.5) ta tính được:
T



= A

max
- A

min
=



















+=== +=
n
mi
i

m
i
i
m
i
n
mi
ii
AAAA
111 1
maxminminmax
T

=

+==
+
n
mi
i
m
i
i
TT
11
(5.6)
Như vậy, dung sai của khâu khép kín T

bao giờ cũng bằng tổng dung sai của các
khâu thành phần T

i
.
- Sai lệch giới hạn của khâu khép kín: từ công thức quan hệ (5.4) và (5.3) ta tính
được sai lệch trên ES

của khâu khép kín.
ES

= A

max
- A


=




















= +== +=
m
i
n
mi
ii
m
i
n
mi
ii
AAAA
1 11 1
minmax

ES

=

+==

n
mi
i
m
i

i
eES
11
(5.7)
Từ công thức (5.5) và (5.3) ta cũng tính được:
EI

= A

min
- A

=




















= +== +=
m
i
n
mi
ii
m
i
n
mi
ii
AAAA
1 11 1
maxmin
EI

=

+==

n
mi
i
m
i
esEI
11
(5.8)

Trong đó: ES
i
, EI
i
là sai lệch giới hạn trên và dưới của khâu tăng.
es
i
, ei
i
là sai lệch giới hạn trên và dưới của khâu giảm.
Thay các giá trò bằng số của dung sai và sai lệch giới hạn các khâu thành phần
vào các công thức (5.6), (5.7) và (5.8) ta tính được dung sai và sai lệch giới hạn của
khâu khép kín.
Ví dụ 5.1: Cho chi tiết như hình 5.3 với các kích thước:
20
10
1
60
,
,

+
=A
,
10
2
50

=A
,

10
3
8
,+
=A
. Hãy tính kích thước, sai lệch giới hạn và dung sai
của khâu A4. Biết trình tự công nghệ gia công là A
2
,A
3
, A
1
.
Giải:
- Sơ đồ chuỗi được biểu thò như hình 5.4. với trình tự công nghệ gia công là A
2
,
A
3
, rồi A
1
thì A
4
là khâu hình thành cuối cùng trong trình tự công nghệ nên A
4

khâu khép kín A

= A
4

. Véctơ kích thước A
1
ngược chiều với véctơ kích thước
A
4
nên A
1
là khâu tăng, còn A
2
, A
3
là khâu giảm.
- Ta có :





=
=
+=
=

+
mmT
mmEI
mmES
A
30
20

10
60
1
1
1
20
10
1
,
,
,
,
,






=
=
+=
=
±
mmT
mmei
mmes
A
20
10

10
50
2
2
2
10
2
,
,
,
,






=
=
+=
=
+
mmT
mmei
mmes
A
10
0
10
8

3
3
3
10
3
,
,
,
+ Kích thước danh nghóa của khâu khép kín được tính theo (5.3):
A

= A
4
= 60 - 50 - 8 = 2 mm.
+ Dung sai của khâu khép kín được tính theo (5.6):
mmTT
n
i
i
60102030
1
,,,, =++==

=

+ Sai lệch giới hạn của khâu khép kín được tính theo (5.7), (5.8):
ES

=
mmeES

n
mi
i
m
i
i
2001010
11
,),(, +=++=

+==
EI

=
mmesEI
n
mi
i
m
i
i
40101020
11
,),,(, =++=

+==
Vậy A

= A
4

=
40
20
2
,
,

+
5.2.2.2 Giải bài toán 2: Biết kích thước, sai lệch giới hạn và dung sai của khâu khép
kín, tính sai lệch giới hạn và dung sai của các khâu thành phần. Kích thước danh nghóa
của các khâu thành phần hoàn toàn phụ thuộc vào kết cấu nên sau khi thiết kế kết
cấu, ta phải biết kích thước danh nghóa của chúng mà không cần tính ở bài toán này.
Với chuỗi có n khâu thành phần thì bài toán có n ẩn số. Dựa vào công thức (5.6) ta
không thể tính được dung sai của n khâu thành phần (n ẩn số). Muốn tính được ta phải
đưa vào giả thiết để khử đi (n-1) ẩn số:
- Giả thiết các khâu thành phần được chế tạo ở cùng một cấp chính xác, tức là có cùng
hệ số cấp chính xác:
a
1
=a
2
=. . . = a
n
= a.
Vậy dung sai của khâu bất kỳ nào (T
i
) đều được tính theo công thức T
i
=a.i
i

(xem mục 2.1 chương 2)
Theo (5.6) ta có:


=

==

===
n
i
i
n
i
i
n
i
i
i
T
aiaTT
1
11
.
(5.9)
- Từ công thức (5.9), với dung sai đã cho của khâu khép kín T

và các trò số đơn
vò dung sai i
i

của các khâu tra theo bảng 2.1 sẽ tính được hệ số cấp chính xác
chung cho các khâu thành phần (a).
- Từ (a), tra cấp chính xác chung cho các khâu theo bảng 2.1.
- Biết kích thước danh nghóa, cấp chính xác chung của các khâu thành phần, tra
sai lệch giới hạn và dung sai cho (n-1) khâu thành phần, với qui ước là:
+ Khâu tăng, coi như lỗ có sai lệch cơ bản là H.
+ Khâu giảm, coi như trục có sai lệch cơ bản là h.
Ví dụ: khâu thành phần tăng có kích thước danh nghóa là 100mm ở cấp chính
xác chung là 10 thì ta coi như lỗ 100H10, còn khâu giảm có kích thước danh nghóa là
50mm thì ta coi như trục 50h20.
Sai lệch giới hạn và dung sai của (n-1) khâu thành phần tra theo bảng 1 và 2
phụ lục 1. Còn lại khâu thành phần thứ k là A
k
thì sai lệch giới hạn và dung sai của nó
được xác đònh bằng tính toán. Làm như vậy để bù lại những sai số mà ta đã phạm phải
như sự khác nhau giữa hệ số (a) đã chọn và hệ số (a) tính toán theo công thức (5.9).
- Tính sai lệch giới hạn và dung sai của khâu A
k
:
+ Nếu A
k
là khâu tăng thì :
Từ (5.7) ta có: ES
k
=

+=

=
+


n
mi
i
m
i
i
eiESES
1
1
1
(5.10)
Từ (5.8) ta có: EI
k
=

+=

=

+
n
mi
i
m
i
i
esEIEI
1
1

1
(5.11)
+ Nếu Ak là khâu giảm thì:
Từ (5.8) ta có: es
k
=

+==


EIeiEI
n
mi
i
m
i
i
11
(5.12)
Từ (5.7) ta có: ei
k
=


+==


ESeiES
n
mi

i
m
i
i
1
11
(5.13)
Ví dụ 5.2: cho bộ phận lắp như hình 5.5. Yêu cầu chung của bộ phận lắp là phải đảm
bảo khe hở giữa mặt mút vai trục và mặt mút bạc ổ trục trong giới hạn A

= 1
+0,75
mm,
để cho bánh răng quay tự do mà không có dòch chuyển theo chiều trục lớn. Đó chính
là khâu khép kín của chuỗi kích thước lắp như sơ đồ hình 5.5b. với kích thước danh
nghóa của các khâu thành phần là:
A
1
= 101 mm A
2
= 50 mm A
3
= A
5
= 5mm A
4
= 140 mm.
Hãy xác đònh sai lệch giới hạn và dung sai của các
khâu thành phần của chuỗi. Đây chính là bài toán 2
của chuỗi kích thước.

Giải:
- Dựa vào sơ đồ chuỗi ta xác đònh :
A
1
, A
2
là khâu tăng.
A
3
, A
4
, A
5
là khâu giảm.
- Với giả thiết tất cả các khâu thành phần được
chế tạo ở chung một cấp chính xác và hệ số
cấp chính xác chung được tính theo công thức
(5.9).




=
=

=


2.1 bảngtra
750

1
ii
mT
i
T
a
n
i
i
µ
97
5227302561172
750

+++
=
,,,, x
a
Dựa vào bảng 2.1 ta tra được cấp chính xác chung cho các khâu là 11 (cấp 11
có hệ số a = 100 gần với 97 nhất)
- Tra sai lệch giới hạn và dung sai của (n-1) khâu thành phần theo bảng 1 và 2,
phụ lục 1:
o Khâu tăng: A
1
= 101H11 =



=
+=

+
mmEI
mmES
0
220
101
220
,
,
A
2
= 50H11 =



=
+=
+
mmEI
mmES
0
160
50
160
,
,
o Khâu giảm A
2
= A
5

= 5h21 = 5 0,075



=
=
mmei
mmes
0750
0
,
- Khâu để lại tính là khâu A
k
= A4 đó là khâu giảm.
+ Sai lệch trên của khâu A
k
được tính theo công thức (5.12):
es
k
= es
4
= 0 0 0 = 0
+ Sai lệch dưới của khâu A
k
được tính theo công thức (5.13):
ei
k
= ei
4
= (+0,22 + 0,16) ( -0,075 x 2) 0,75 = -0,22 mm

vậy A
k
= A
4
= 140
-0,22
- kết quả giải chuỗi kích thước ta được :
A1= 101
+0,22
A3= A5= 5
-0,075
A2= 50
+0,16
A4= 140
-0,22
Ưu - nhược điểm của phương pháp giải:
Dung sai và sai lệch của các khâu được xác đònh trên cơ sở đảm bảo tính đổi lẫn
chức năng hoàn toàn nên nó có ưu điểm của tính đổi lẫn chức năng hoàn toàn mà ta
đề cặp tới trong chương 1, nghóa là:
+ Tạo điều kiện tốt cho việc sử dụng máy.
+ Tạo điều kiện tốt cho quá trình lắp ráp máy, vì nó đảm bảo lúc đưa các chi
tiết chế tạo đã qua kiểm tra đến phân xưởng lắp ráp thành máy, bao giờ cũng
đạt yêu cầu kỹ thuật mà không cần phải sửa chữa gì thêm.
+ Tạo điều kiện hợp tác sản xuất rộng rãi.
Tuy nhiên, trong điều kiện số lượng khâu thành phần khá lớn, thì mẫu số ở công
thức (5.9) lớn, làm cho a

nhỏ đi, nghóa là đòi hỏi các khâu thành phần phải ở cấp
chính xác cao, có lúc cao đến mức không chế tạo được hoặc quá khó khăn. Do đó giải
phương pháp này chỉ nên dùng cho những chuỗi có số khâu thành phần ít hoặc những

chuỗi không đòi hỏi độ chính xác cao. Ngoài những trường hợp trên, ta giải theo
phương pháp đổi lẫn chức năng không hoàn toàn.
5.2.3 Giải chuỗi kích thước theo phương pháp đổi lẫn chức năng không hoàn toàn:
5.2.3.1 Phương pháp tính xác suất:
Khi theo phương pháp đổi lẫn chức năng hoàn toàn, ta thấy các công thức (5.4)
và (5.5) được thiết lập trên cơ sở giả thiết rằng: khâu khép kín (A
2
) có giá trò lớn nhất
lúc tất cả các khâu tăng đều có giá trò lớn nhất và tất cả các khâu giảm đều có giá trò
bé nhất và khâu khép kín sẽ có giá trò bé nhất lúc ngược lại. Điều giả thiết đó rất có
thể xảy ra nhưng nếu chú ý rằng chi tiết có kích thước ở giá trò bé nhất và lớn nhất có
xác suất rất bé ( do tính chất của đường cong phân bố chuẩn, xem chương 1), cho nên
sự kết hợp của tất cả các giá trò cực đại và cực tiểu cùng một lúc như giả thiết lại càng
có xác suất rất bé và trong thực tế có thể bỏ qua được. Nói cách khác, ta có thể nói
rằng: với kích thước và dung sai cho trước của các khâu thành phần thì thực tế khâu
khép kín sẽ có một giá trò cực đại bé hơn giá trò lớn nhất A

max
tính theo (5.4) và một
giá trò cực tiểu lớn hơn A

min
tính theo (5.5). Các giá trò cực đại và cực tiểu thực tế ấy
là bao nhiêu, đó chính là nhiệm vụ của bài toán giải chuỗi kích thước theo phương
pháp tính xác suất.
Có thể xem thêm các giải bài toán 1 và 2 theo phương pháp đổi lẫn chức năng
không hoàn toàn trong chương 9 [1].
Ưu - nhược điểm của phương pháp giải bằng tính xác suất :
- Vì bỏ qua các giá trò khâu khép kín có giá trò xác suất bé, nên tính theo phương
pháp này thực tế có khả năng làm tăng dung sai của các khâu thành phần số

lượng với giải theo đổi lẫn hoàn toàn mà vẫn bảo đảm yêu cầu của khâu khép
kín, do đó tạo điều kiện dể chế tạo chi tiết gia công.
- Có khả năng xuất hiện phế phẩm, do khâu khép kín xuất hiện giá trò nằm ngoài
giá trò tính toán, nhưng với khâu khép kín, kích thước phân bố theo quy luật
phân bố chuẩn thì số phần trăm phế phẩm cũng chỉ là 0,27% ( rất bé). Do đó,
ngày nay người ta thường hay dùng phương pháp này, nó gần thực tế hơn
phương pháp đổi lẫn hoàn toàn.
- Tính xác suất và dựa trên cơ sở khảo sát một số lớn kích thước, tức là khaỏ sát
nhiều chi tiết trong loạt gia công, cho nên phương pháp này chỉ dùng cho điều
kiện sản xuất hàng loạt.
5.2.3.2 Phương pháp sửa chữa khi lắp:
Khi lắp chuỗi kích thước mà khâu khép kín yêu cầu quá cao hoặc số khâu thành
phần nhiều làm cho dung sai kích thước các khâu thành phần cũng yêu cầu quá nhỏ,
do đó khó hoặc không thể chế tạo được thì có thể dùng phương pháp này.
Bản chất của phương pháp sửa chữa khi lắp: dung sai của các khâu thành phần
do người thiết kế quyết đònh dựa vào điều kiện gia công cụ thể sao cho với dung sai
ấy, người ta có thể chế tạo hợp lý. Lúc đã mở rộng dung sai của các khâu thành phần
như vậy cho dễ chế tạo thì yêu cầu khâu khép kín sẽ không đáp ứng được. Muốn cho
khâu khép kín có kích thước nằm trong miền dung sai yêu cầu của nó thì phải tiến
hành sửa chữa bằng cách cạo dũa lấy đi một lớp kim loại trên bề mặt của một khâu
nào đó trong chuỗi gọi là khâu bồi thường. Ví dụ: máy tiện có yêu cầu cao về sai lệch
độ đồng tâm giữa tâm trục chính của máy và tâm ụ động e = 0,01 mm (hình 5.6).
Chuỗi kích thước tạo thành khâu khép kín (e) có rất nhiều khâu thành phần, mà
e lại đòi họi cao (dung sai lệch nhỏ), cho nên không dùng các phương pháp nêu trên
để xác đònh dung sai của các khâu thành phần (bởi vì sẽ rất nhỏ), mà mở rộng dung
sai của chúng đến mức độ có thể chế tạo hợp lý. Khi lắp máy, ta kiểm tra sai lệch
đồng tâm e và cạo sửa mặt trên đế ụ động cho tới lúc sai lệch độ đồng tâm e (theo
mặt phẳng thẳng đứng) nằm trong giới hạn yêu cầu. Chiều dày của đế ụ động là khâu
bồi thường của chuỗi kích thước. Cần chú ý khi cho dung sai kích thước các khâu
thành phần, phải bố trí phạm vi dung sai so với kích thước danh nghóa sao cho khi lắp

máy, tâm ụ động bao giờ cũng cao hơn tâm trục chính máy.
trên, ta đã nêu phạm vi ứng dụng của phương pháp này. Về nguyên tắc, nó
có thể đạt độ chính xác của khâu khép kín, cao bao nhiêu tùy ý. Nhưng nó cũng có
những hạn chế sau:
- Gây khó khăn cho quá trình lắp máy vì phải cạo sữa, đòi hỏi công nhân có bậc
thợ cao vì công việc sửa lắp khó.
- Khó đònh mức cho công việc cạo sửa.
Tuy nhiên, nhìn chung thì phương pháp này đem lại hiệu quả kinh tế tốt, bởi vì
những khó khăn mà nó gây ra trong quá trình lắp ráp vẫn còn ít hơn những lợi ích
mà nó đem lại trong quá trình gia công các chi tiết.
5.2.3.3 Phương pháp điều chỉnh khi lắp:
Bản chất của phương pháp này giống hệt phương pháp sửa chữa khi lắp, chỉ
khác là ở đây để cho kích thước của khâu khép kín đạt yêu cầu, người ta thay đổi kích
thước khâu bồi thường bằng cách điều chỉnh một bộ phận máy nào đó mà không phải
bằng cách cạo sửa. Ví dụ: ngoài yêu cầu về độ đồng tâm trong mặt phẳng thẳng đứng
(mặt phẳng hình 5.6) còn yêu cầu đồng tâm trong mặt phẳng nằm ngang(mặt phẳng
vuông góc với mặt phẳng hình vẽ). Để đạt yêu cầu đồng tâm trong mặt phẳng nằm
ngang, ta dùng vít điều chỉnh (hình 5.6) để xác đònh ụ độngtheo phương ngang dựa
theo sống trượt trên mặt đế. Phương pháp này có ưu điểm hơn phương pháp trên vì
điều chỉnh dể dàng và nhanh chóng hơn sửa chữa bằng cạo dũa.
5.2.3.4 Phương pháp chọn lắp:
Bản chất của phương pháp này là để đạt được yêu cầu của khâu khép kín, ta
chọn các khâu thành phần có kích thước thích hợp lắp với nhau, còn lúc gia công thì
dung sai các khâu thành phần được mở rộng cho dể chế tạo.
Ví dụ: một lắp ghép trụ trơn trong hệ thống lỗ có kích thước danh nghóa là
20mm với đặc tính lắp ghép yêu cầu là:
S
max
= 0,020 mm
S

min
= 0,010 mm
ví dụ này, ta phải giải chuỗi kích thước gồm hai khâu thành phần là: kích
thước lỗ, D (khâu tăng), kích thước trục, d ( khâu giảm) và khâu khép kín có độ hở lắp
ghép, S.
Theo yêu cầu đã cho thì dung sai khâu khép kín :
T
S
= S
max
S
min
= 0,020 0,010 = 0,010 mm
Nếu phân đều dung sai khâu khép kín cho các khâu thành phần thì dung sai và
sai lệch giới hạn của chúng được xác đònh theo sơ đồ phân bố biểu thò trên hình 5.7a.
Kích thước lỗ, D = 20
+0,005

Kích thước trục,
0150
0100
20
,
,


=d

Dung sai kích thước T
D

= T
d
= 0,005 mm.
Với dung sai đó rất khó chế tạo. Để tạo điều kiện dễ chế tạo, ta phải mở rộng
dung sai các khâu thành phần (kích thước lỗ và trục) lên 5 lần: TD = Td = 0,025 mm
(hình 5.7b).
Lúc này kích thước sẽ là: D = 20
+0,025


0150
0100
20
,
,

+
=d
Với dung sai như vậy ta tiến hành chế tạo hàng loạt trục và lỗ một cách dễ dàng.
Nhưng nếu đem lắp bất kỳ chúng với nhau thì độ hở (khâu khép kín ) sẽ không đạt
yêu cầu. Muốn khâu khép kín đạt yêu cầu, tức là giá trò độ hở lắp ghép nằm trong
phạm vi cho phép thì ta phải chọn lắp:
- Phân loại kích thước trục và lỗ thành những nhóm có miền dung sai khác nhau
và lắp ráp nhóm trục và lỗ tương ứng để đạt độ hở yêu cầu của lắp ghép. Ở ví
dụ trên, ta phân tích kích thước lỗ thành 5 nhóm: 1, 2, . . ., 5 và kích thước trục
thành 5 nhóm tương ứng 1, 2, . . ., 5 (hình 5.7b). dung sai của các nhóm kích
thước đó là 0,005mm.
- Phương pháp này gây phiền phức là phải phân nhóm trước khi lắp. Nếu số khâu
thành phần càng nhiều thì việc phân nhóm càng mất thời gian và công sức.
Ngoài ra còn tốn công quản lý để các nhóm không lẫn vào nhau( bảo quản

riêng các chi tiết của từng nhóm). Cho nên phương pháp này chỉ nên dùng khi
chuỗi có số khâu thành phần ít mà yêu cầu khâu khép kín lại quá cao, như trong
chế tạo ổ lăn, chế tạo bộ đôi pittông và xylanh, chốt pittông và pittông v v
CÂU HỎI ÔN TẬP
1. Thế nào là chuỗi kích thước, cho ví dụ minh họa.
2. Thế nào là khâu thành phần tăng, khâu thành phần giảm của chuỗi kích thước,
cho ví dụ về cách xác đònh.
3. Nếu các công thức thể hiện điều kiện giải chuỗi kích thước bằng phương pháp
đổi lẫn chức năng hoàn toàn.
4. Nêu các phương pháp giải chuỗi kích thước theo phương pháp đổi lẫn chức năng
không hoàn toàn. Tại sao phải đặt vấn đề tính theo xác suất.
5. Nêu ưu nhược điểm của các phương pháp giải chuỗi kích thước theo phương
pháp đỗi lẫn chức năng không hoàn toàn, cách lựa chọn chúng.
BÀI TẬP
1. Cho chuỗi kích thước chi tiết như
hình 1. Hãy giải chuỗi kích thước
để xác đònh sai lệch và dung sai
kích thước A
2
.
Biết:
- trình tự công nghệ gia công là A
1
,
A
2
- với A
1
= 100
-0,1

; A
3
= 45
±0,15
2. Cho chuỗi kích thước chi tiết như
hình 2. Hãy giải chuỗi kích thước
để xác đònh sai lệch và dung sai
kích thước A
2
.
Biết:
- trình tự công nghệ gia công là A
1
,
A
2
- với A
1
= 120
-0,15
; A
3
= 40
±0,16
3. Cho chuỗi kích thước lắp như hình
3. Yêu cầu chung của bộ phận lắp
(khâu khép kín ) là A

= 0,5
+0,45

. Hãy
giải chuỗi kích thước lắp để xác đònh
sai lệch và dung sai cho các kích thước
chi tiết: A
1
, A
2
, A
3
, A
4
.
CHƯƠNG 6
GHI KÍCH THƯỚC CHO BẢN VẼ CHI TIẾT MÁY
6.1 Những yêu cầu đối với việc ghi kích thước :
Ghi kích thước nghóa là xác đònh độ chính xác (dung sai ) cho các kích thước chi
tiết rồi ghi vào bản vẽ của nó. Trong quá trình thiết kế máy, giai đoạn ghi kích thước
cho chi tiết chiếm một vò trí quan trọng vì kích thước và dung sai của nó quyết đònh
phần lớn chất lượng sử dụng của máy và ảnh hưởng nhiều đến quá trình chế tạo sản
phẩm đó. Cho nên ghi kích thước phải quán triệt các yêu cầu sau:
- Dùng kích thước tiêu chuẩn nếu loại kích thước đó đã được tiêu chuẩn hoá vì
những kích thước và kết cấu đã tiêu chuẩn hoá có quan hệ chặt chẽ và phù hợp
với các vấn đề về dụng cụ cắt, máy công cụ để gia công và dụng cụ đo. Nó làm
cho tổ chức sản xuất, quản lý sản phẩm, sử dụng máy móc, hợp tác sản xuất sẽ
đơn giản và thuận lợi nhiều.
- Đảm bảo chất lượng làm việc của chi tiết nói riêng và những yêu cầu khác có
liên quan của bộ phận máy hoặc máy nói chung. Yêu cầu thứ hai nhằm làm cho
máy thiết kế đảm bảo chức năng sử dụng với một chất lượng tốt. Nếu không
xuất phát từ yêu cầu về chất lượng của máy để ghi kích thước thì máy được chế
tạo có thể không làm việc được hoặc làm việc mà không đảm bảo yêu cầu kỹ

thuật đòi hỏi.
- Tạo điều kiện dễ dàng nhất cho việc gia công chi tiết nói riêng và máy nói
chung. Yêu cầu thứ ba này nhằm cho quá trình chế tạo được dễ dàng: có khi hai
chi tiết cùng loại có một yêu cầu làm việc giống nhau với cách ghi kích thước
khác nhau thì quá trình chế tạo cũng khác nhau, nếu ghi không hợp lý, có thể
gây khó khăn cho chế tạo, ảnh hưởng xấu đến hiệu quả kích thước về đểm này
đòi hỏi người thiết kế phải hiểu biết về công nghệ chế tạo.
Ba yêu cầu thể hiện tính thống nhất giữa yêu cầu kỹ thuật và kinh tế.
6.2 Những nguyên tắc cơ bản để ghi kích thước cho chi tiết:
Đến giai đoạn ghi kích thước cho bản vẽ chế tạo chi tiết, người thiết kế đã có
bản vẽ lắp của bộ phận máy hoặc máy, trên đó thể hiện đầy đủ các kết cấu và kích
thước danh nghóa chính của chi tiết.
Những kết cấu và kích thước danh nghóa ấy đã được quyết đònh do yêu cầu về
công dụng của máy và sức chòu tải của nó. Người thiết kế lúc này có nhiệm vụ xác
đònh độ chính xác kích thước biểu hiện bằng dung sai là chủ yếu.
Chúng ta lần lượt nêu ở đây những nguyên tắc cơ bản và trình tự tiến hành ghi
kích thước như thế nào để thoả mãn 3 yêu cầu trên.
6.2.1 Ghi kích thước cho những kích thước tham gia vào các lắp ghép thông dụng:
Trước hết phải tìm hiểu những yêu cầu của các lắp ghép thông dụng như lắp
ghép bề mặt trụ trơn, lắp ổ lăn, then và then hoa . . . có trên bản vẽ lắp của máy được
thiết kế. Những lắp ghép này có đặc điểm :
- Yêu cầu của chúng do công dụng bản thân quyết đònh, ít chòu ảnh hưởng của yêu
cầu chung của máy ( ta gọi là yêu cầu cục bộ) như trục quay trong bạc thì trục cần lắp
có độ hở ( lắp lỏng với bạc ), vòng trong ổ lăn chòu tải chu kỳ thì phải lắp có độ dôi
với trục, bánh răng cần di chuyển trượt trên trục thì rãnh then trên bánh răng phải lắp
lỏng với then hoặc lỗ then hoa của bánh răng lắp lỏng với trục then hoa . . .
Vì vậy lúc quyết đònh kiểu lắp cho các mối ghép, nói chung chỉ cần xét tới yêu cầu
cục bộ nên có phần đơn giản, ví dụ có thể quyết đònh kiểu lắp cho mối ghép giữa nòng
và thân ụ động là
6

5
h
H
, kiểu lắp lỏng này đảm bảo chức năng chủ yếu là nòng phải di
động trong lỗ thân ụ động, nhưng chọn kiểu lắp lỏng có độ hở nhỏ, cấp chính xác cao
như vậy là có xét đến yêu cầu đồng tâm cao giửa nòng ụ động và trục chính của máy
tiện.
- Đặc tính của các lắp ghép này thường do một số ít kích thước quyết đònh, như đặc
tính lắp ghép bề mặt trụ trơn do 2 kích thước trục (d) và lỗ (D) quyết đònh, lắp ghép
then do 3 kích thước quyết đònh (chiều rộng then, chiều rộng rãnh trục và rãnh bạc).
Mặt khác, những lắp ghép này đã được tiêu chuẩn hoá nên dễ chọn.
Với những đặc điểm trên, bước đầu tiên của việc ghi kích thước là cần phải quyết
đònh kiểu lắp cho các mối ghép thông dụng theo tiêu chuẩn sẵn có. Khi đã quyết đònh
kiểu lắp thì độ chính xác (dung sai) của các kích thước chi tiết tham gia lắp ghép cũng
được xác đònh. Việc quyết đònh kiểu lắp phải dựa vào chức năng sử dụng của nó ( vấn
đề này đã đề cặp trong các chương trước).
Việc ghi kích thước cho các kích thước tham gia vào các lắp ghép thông dụng là
xuất phát chủ yếu từ yêu cầu cục bộ của các lắp ghép và được chọn theo tiêu chuẩn.
Như vậy ở bước này, ta đã đáp ứng được yêu cầu 1 và 2 nêu trên.
6.2.2 Ghi kích thước cho những kích thước chức năng khác:
Ởõ đây cần phải xét đến các kích thước chức năng chiều dài: chúng là các khâu
thành phần của chuỗi kích thước mà khâu khép kín là yêu cầu chung của bộ phận máy
hoặc máy. Vì vậy muốn ghi kích thước nào đó của chi tiết tham gia với vai trò là khâu
thành phần của chuỗi. Từ yêu cầu khâu khép kín ( yêu cầu chung của máy hoặc bộ
phận máy), ta giải chuỗi kích thước để xác đònh sai lệch và dung sai của kích thước chi
tiết cần ghi. Nguyên tắc ghi kích thước như vậy sẽ đáp ứng yêu cầu 2 nêu ở mục trên.
- Khi lập chuỗi kích thước ta thấy rằng: xuất phát từ 1 khâu khép kín nào đó, ta
có thể hình thành nhiều phương án chuỗi khác nhau. Nhưng với yêu cầu tạo
điều kiện dễ chế tạo thì ta phải chọn phương án chuỗi ngắn nhất- tức là
phương án có số khâu thành phần ít nhất. Bởi vì cùng một yêu cầu khâu khép

kín, phương án chuỗi có số khâu thành phần ít nhất thì dung sai của chúng sẽ có
giá trò lớn nhất, tạo điều kiện dễ chế tạo. Chính vì vậy khi lập chuỗi kích thước
lắp để giải, ta phải quán triệt nguy6en tắc chuỗi ngắn nhất. Quán triệt
nguyên tắc này chính là thoả mãn yêu cầu thứ 3 của việc ghi kích thước.
- Khi giải chuỗi kích thước cần thấy rằng: các chuỗi có thể chung nhau một số
khâu thành phần. Các khâu chung ấy phải thỏa mãn yêu cầu khâu khép kín ở
các chuỗi mà chúng tham gia. Chính vì vậy mà kích thước của chúng phải được
xác đònh từ chuỗi mà khâu khép kín yêu cầu cao, số khâu thành phần nhiều tức
là chuỗi đòi hỏi khắt khe nhất, bởi vì đối với chuỗi yêu cầu khắt khe nhất
mà kích thước của chúng còn thoả mãn đối với những chuỗi yêu cầu thấp hơn.
Cho nên khi giải chuỗi thì phải giải chuỗi khắt khe trước nhất. Đó cũng là
nguyên tắc của việc ghi kích thước. Khi ghi các kích thước chức năng vào bản
vẽ, tất nhiên phải chọn phương án ghi như thế nào để tạo điều kiện dễ chế tạo
nhất.
6.3 Chọn phương án ghi kích thước:
Khi lập chuỗi kích thước lắp và giải các chuỗi để xác đònh sai lệch và dung sai
các kích thước trên bản vẽ chế tạo, có thể xuất hiện nhiều phương án ghi khác nhau,
các phương án ấy đều phù hợp với chức năng sử dụng của chi tiết và yêu cầu chung
của bộ phận máy hoặc máy. Vấn đề là nên ghi theo phương án nào để tạo điều kiện
dễ chế tạo nhất. Như vậy khi chọn phương án để ghi kích thước trên bản vẽ chi tiết, có
trường hợp phải thay thế kích thước thiết kế bằng kích thước công nghệ. Dung sai của
các kích thước công nghệ được xác đònh nhờ giải các chuỗi kích thước công nghệ.
Điều đó buộc người thiết kế phải hiểu biết công nghệ và rất thận trọng trong việc
chuyễn các kích thước thiết kế sang các kích thước công nghệ, nhất là trường hợp các
kích thước thiết kế đòi hỏi chính xác cao (dung sai bé). Nhiều lúc để đạt được mục
đích này, người thiết kế phải thay đổi cả kết cấu chi tiết để có thể hoàn thành trực tiếp
gia công các kích thước thiết kế mà khỏi phải chuyển sang các kích thước công nghệ.

Video liên quan